Melatonin được biết đến là hormon nội sinh có liên quan đến việc giảm các rối loạn giấc ngủ. Tuy nhiên hiện nay vẫn chưa xác định được cơ chế rõ ràng và hiệu quả thực sự của nó. Có một số bằng chứng cho thấy nó có hiệu quả trong điều trị hội chứng giai đoạn ngủ muộn khi sử dụng ngắn hạn. Tuy nhiên một số nghiên cứu cho thấy nó không có hiệu quả trong điều trị hầu hết các rối loạn giấc ngủ nguyên phát.
Rối loạn giấc ngủ
Rối loạn giấc ngủ là biểu hiện chất lượng giấc ngủ thấp hoặc biểu hiện buồn ngủ quá mức. Mất ngủ là một trong số các rối loạn giấc ngủ. Mất ngủ có nhiều nguyên nhân khác nhau và là chứng rối loạn giấc ngủ phổ biến nhất.
Cấu trúc hoá học
Melatonin là một hormone chủ yếu được sản xuất bởi tuyến tùng, nằm phía sau tâm thất thứ ba trong não. Để tổng hợp hormon này, tryptophan được hydroxyl hóa thành 5 ‐ hydroxytryptophan, rồi được khử carboxyl thành serotonin. Serotonin là một trong số các hoạt chất liên quan mật thiết với bệnh lý trầm cảm. Serotonin được chuyển thành N – acetylserotonin, sau đó được methyl hóa để tạo ra melatonin.
- Cấu trúc phân tử
Khoảng 90% melatonin được đào thải qua gan. Một tỷ lệ nhỏ không được chuyển hóa được bài tiết qua nước tiểu. Melatonin bổ sung trên thị trường có thể được phân lập từ tuyến tùng của bò hoặc được tổng hợp hóa học.
1. Melatonin ở người ngủ bình thường
Về độ trễ giấc ngủ (SOL), thời gian từ khi đi ngủ đến khi bắt đầu ngủ, nó không có nhiều ảnh hưởng đáng kể về mặt lâm sàng. Về hiệu quả giấc ngủ, tác dụng này cũng không đáng kể về mặt lâm sàng. Nhìn chung, melatonin không có ảnh hưởng đến giấc ngủ ở người bình thường.
2. Melatonin ở những người bị rối loạn giấc ngủ
– Những người bị rối loạn giấc ngủ nguyên phát
Mất ngủ nguyên phát là mất ngủ không do các bệnh lý khác.
Với người mất ngủ nguyên phát, melatonin làm giảm thời gian bắt đầu giấc ngủ (độ trễ giấc ngủ). Độ trễ đã giảm đáng kể ở những người mắc hội chứng giai đoạn ngủ muộn và giảm nhẹ ở những bệnh nhân bị mất ngủ. Độ trễ cũng giảm nhiều hơn ở trẻ em dưới 17 tuổi hoặc bệnh nhân cao tuổi trên 65 tuổi.
Melatonin không làm tăng hiệu quả giấc ngủ ở những người bị rối loạn giấc ngủ nguyên phát, tác dụng của nó không thay đổi theo độ tuổi, liều lượng hoặc thời gian điều trị.
Chất bổ sung này cũng không ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, mức độ tỉnh táo, tổng thời gian ngủ hoặc thời gian ngủ sâu (ngủ REM).
– Những người bị rối loạn giấc ngủ thứ phát
Mất ngủ nguyên phát là mất ngủ do các bệnh lý khác gây ra như trầm cảm, viêm loét dạ dày, các bệnh lý gây đau…
Bổ sung thực phẩm chứa melatonin ngoại sinh không làm giảm thời gian bắt đầu giấc ngủ; dù ở trẻ em hay người lớn và ở liều lượng nào, thời gian điều trị bao lâu.
Tuy nhiên, nó làm tăng hiệu quả giấc ngủ mặc dù tác dụng không đáng kể về mặt lâm sàng.
Melatonin không ảnh hưởng đến thời gian ngủ sâu nhưng làm tăng tổng thời gian ngủ ở nhóm này
– Những người bị hạn chế giấc ngủ
Người hạn chế giấc ngủ là người không có đủ điều kiện ngủ như làm việc theo ca, phải thức khuya, trễ máy bay… Melatonin không giúp cải thiện thời gian bắt đầu ngủ ở những người này. Nó cũng không làm tăng hiệu quả giấc ngủ dù ở liều lượng nào.
Tuy nhiên nó giúp làm tăng đáng kể tổng thời gian ngủ ở nhóm hạn chế giấc ngủ này.
3. Bổ sung melatonin vào cơ thể
Để bổ sung melatonin vào cơ thể cần đảm bảo liều lượng. Việc quá liều sẽ dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng. Các tác dụng phụ thường được báo cáo là:
- Buồn nôn (tỷ lệ mắc: ~ 1,5%)
- Nhức đầu (tỷ lệ mắc: ~ 7,8%)
- Chóng mặt (tỷ lệ mắc: 4,0%)
- Buồn ngủ (tỷ lệ mắc: 20,33%)
- Tác dụng phụ của Melatonin
Tuy nhiên, những tác dụng này không đáng kể và không thay đổi theo liều lượng, đối tượng sử dụng và các điều kiện khác.
4. Cơ chế hoạt động của melatonin
– Melatonin ngoại sinh
Melatonin ngoại sinh bổ sung vào cơ thể từ thực phẩm chưa được nghiên cứu cơ chế tạo giấc ngủ. Ba giả thuyết chính đã được đưa ra bao gồm:
- Làm chuyển pha của máy tạo nhịp sinh học nội sinh
- Làm giảm nhiệt độ cơ thể lõi
- Và/hoặc tác động trực tiếp lên các cấu trúc gây ung thư của não.
Thời gian bán thải hay để chuyển hoá hết 1/2 lượng đưa vào cơ thể của hormon này là 0,54 đến 2 giờ. Thời gian bán thải ngắn cho thấy hormon này tương đối an toàn. Thời gian cần thiết để đạt được giá trị cao nhất trong máu của hormon này từ 0,25 giờ đến 13 giờ.
– Melatonin nội sinh
Melatonin nội sinh có liên quan đến việc tạo ra chu kỳ giấc ngủ. Nồng độ hormon nội sinh thường đi kèm với những thay đổi trong chu kỳ giấc ngủ và ngược lại.
Bên cạnh đó, nồng độ hormon nội sinh cũng liên quan sự thay đổi nhiệt độ trong cơ thể. Sự biến đổi nồng độ melatonin nội sinh cũng đi kèm với những thay đổi trong nhịp điệu nhiệt độ và ngược lại.
Có nên sử dụng melatonin bổ sung không
Qua tổng hợp các nghiên cứu cho thấy melatonin bổ sung an toàn khi sử dụng trong thời gian ngắn do thời gian bán hủy ngắn. Tuy nhiên, nó không giúp cải thiện nhiều triệu chứng mất ngủ ở người mất ngủ nguyên phát.
Đối với mất ngủ thứ phát, melatonin ngoại sinh cũng không có nhiều hiệu quả đối với chất lượng giấc ngủ hay thời gian bắt đầu ngủ tuy nhiên có thể làm tăng tổng thời gian ngủ.
Đối với các triệu chứng mất ngủ do hạn chế điều kiện ngủ như làm việc theo ca, trễ máy bay…melatonin bổ sung cũng không có nhiều hiệu quả.
Melatonin nội sinh và hormon giấc ngủ
Các kết quả nghiên cứu trên là đối với bổ sung melatonin ngoại sinh. Còn với hormon nội sinh, melatonin tự sinh ra của cơ thể có mối liên hệ chặt chẽ với và chu kỳ giấc ngủ và nhịp điệu nhiệt độ. Đó cũng là lý do tại sao đây được gọi là hormon giấc ngủ.
